Υπήρχε μια εποχή που ένας ψηλός έπρεπε να παίζει κοντά στο καλάθι, ένας forward να μένει στη θέση του κι η μπάλα να περνά σχεδόν υποχρεωτικά από τα χέρια του point guard. Υπήρχε, όμως, κι ο Ντον Νέλσον, ένας προπονητής που έμοιαζε να αντιμετωπίζει όλα αυτά περισσότερο ως προτάσεις παρά ως κανόνες.
Πολύ πριν το small ball γίνει η γλώσσα του σύγχρονου NBA, πριν το positionless basketball αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τις πέντε θέσεις και πριν οι ομάδες αρχίσουν να ψάχνουν ψηλούς που μπορούν να σουτάρουν και forwards που μπορούν να οργανώσουν, ο Νέλσον δοκίμαζε ήδη όλα όσα σήμερα θεωρούμε αυτονόητα. Δεν τα πέτυχε όλα, ούτε κέρδισε το πρωτάθλημα που τόσο πολύ του έλειψε από την προπονητική του καριέρα, κατάφερε όμως κάτι ίσως πιο δύσκολο: να αφήσει το «αποτύπωμά» του σε ένα παιχνίδι που συνέχισε να εξελίσσεται και μετά από εκείνον.
Γι’ αυτό και ο θάνατός του στα 86 δεν σηματοδοτεί απλώς το τέλος μιας σπουδαίας καριέρας, αλλά είναι μια καλή αφορμή για να κοιτάξουμε ξανά το σημερινό NBA και να αναρωτηθούμε πόσα από αυτά που βλέπουμε κάθε βράδυ ξεκίνησαν, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, από το μυαλό του Ντον Νέλσον.
Όταν οι θέσεις έπαψαν να είναι… θέσεις
Για να καταλάβεις πόσο διαφορετικά έβλεπε το μπάσκετ ο Νέλσον, αρκεί να επιστρέψεις στις αρχές της δεκαετίας του ’80, όταν ακόμα η λογική των πέντε θέσεων ήταν πολύ πιο αυστηρή από ό,τι σήμερα.
Ο point guard κατέβαζε την μπάλα και δημιουργούσε, ο shooting guard σκόραρε, ο small forward έπαιζε στα «φτερά», ο power forward έδινε μάχες κοντά στη ρακέτα και ο center ήταν ο μεγάλος άνθρωπος που προστάτευε το καλάθι. Ο Νέλσον δεν είδε ποτέ ιδιαίτερο λόγο να αντιμετωπίζει αυτές τις ταμπέλες ως νόμο.
Στο Μιλγουόκι έδωσε στον Πολ Πρέσι έναν ρόλο που για την εποχή ήταν σχεδόν ανορθόδοξος. Ο φόργουορντ των Μπακς μπορούσε να έχει την μπάλα στα χέρια του, να ξεκινά επιθέσεις και να δημιουργεί για τους συμπαίκτες του, λειτουργώντας ουσιαστικά ως point guard χωρίς να είναι point guard. Η ιδέα του point forward είχε μόλις γεννηθεί…
Το σημαντικό δεν ήταν μόνο ότι ο Πρέσι μπορούσε να το κάνει, αλλά ότι ο Νέλσον σκέφτηκε πως ίσως δεν υπάρχει κανένας λόγος να μην το κάνει. Η λογική αυτή θα περνούσε αργότερα στον Σκότι Πίπεν, στον Γκραντ Χιλ, στον ΛεΜπρον Τζέιμς, στον Γιάννη Αντετοκούνμπο και σε μια ολόκληρη γενιά παικτών που έμαθαν να μην περιορίζονται από τη θέση που αναγράφεται δίπλα στο όνομά τους.
Σήμερα το positionless basketball είναι μία από τις βασικές αρχές του NBA. Ο Νέλσον απλώς είχε αρχίσει να το σκέφτεται όταν ακόμη το «positionless» δεν υπήρχε καν ως όρος.
Το Nellie Ball ήταν small ball πριν γίνει μόδα
Αν υπάρχει μία φράση που συνοψίζει περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη την προπονητική του φιλοσοφία, αυτή είναι το «Nellie Ball».
Η ιδέα δεν ήταν περίπλοκη, αλλά απαιτούσε θάρρος. Αν δεν έχεις τον καλύτερο ψηλό, μην προσπαθήσεις να παίξεις σαν να έχεις. Κάνε τον αντίπαλο να νιώσει άβολα με τη δική του σύνθεση, ανέβασε τον ρυθμό, άνοιξε το γήπεδο, βάλε μικρότερους και ταχύτερους παίκτες απέναντι σε μεγαλύτερους και ανάγκασε τον αντίπαλο να αποφασίσει ποιο mismatch θα αφήσει ελεύθερο. Με άλλα λόγια, ο Νέλσον δεν προσπαθούσε πάντοτε να δημιουργήσει την καλύτερη πεντάδα, αλλά προσπαθούσε να δημιουργήσει την πεντάδα που θα έκανε τη ζωή του αντιπάλου δύσκολη.
Στο Γκόλντεν Στέιτ αυτή η φιλοσοφία βρήκε την πιο χαρακτηριστική της έκφραση μέσα από το «Run TMC», με τους Τιμ Χάρνταουεϊ, Μιτς Ρίτσμοντ και Κρις Μάλιν να αποτελούν την καρδιά μιας ομάδας που έπαιζε με ταχύτητα και επιθετική ελευθερία, πολύ πριν το NBA αποφασίσει ότι το τρίποντο κι ο χώρος είναι οι δύο σημαντικότερες λέξεις του λεξιλογίου του. Μάλιστα, όταν ο Νέλσον βρέθηκε στο Ντάλας, το πείραμα έγινε ακόμη πιο ενδιαφέρον.
Ο Ντιρκ Νοβίτσκι μπορούσε να λειτουργήσει ως ο ψηλός που έβγαινε έξω από τη ρακέτα, δημιουργώντας χώρους που μέχρι τότε οι άμυνες δεν είχαν μάθει να αντιμετωπίζουν. Ένας παίκτης με ύψος 2,13 μέτρα μπορούσε να απειλεί από μακριά και να τραβά μαζί του τον αντίπαλο σέντερ, ανοίγοντας διαδρόμους για τους υπόλοιπους. Σήμερα θα τον περιέγραφες απλώς ως έναν stretch big. Τότε ήταν μια ιδέα που έμοιαζε να πηγαίνει κόντρα στη φύση του παιχνιδιού.
Ο Νέλσον δεν φοβήθηκε ποτέ το… παράξενο
Ο Νέλσον δεν έψαχνε πάντοτε το συμβατικό ταλέντο, ούτε τον ενδιέφερε αν ένας παίκτης έπρεπε να χρησιμοποιηθεί ακριβώς με τον τρόπο που υπαγόρευε η θέση του. Ο Μανούτ Μπολ ήταν το απόλυτο παράδειγμα. Ένας παίκτης 2,31 μέτρων, ο οποίος μπορούσε να απειλήσει από την περιφέρεια σε μία εποχή όπου οι περισσότεροι ψηλοί δεν απομακρύνονταν από το καλάθι παρά μόνο όταν ήταν απολύτως απαραίτητο. Ο Νέλσον είδε κάτι διαφορετικό: έναν παίκτη που μπορούσε να δημιουργήσει πρόβλημα ακριβώς επειδή δεν ταίριαζε στο παραδοσιακό καλούπι.
Η ίδια περιέργεια τον οδήγησε και στην αναζήτηση ταλέντου εκτός ΗΠΑ, σε μία εποχή που το NBA δεν είχε ακόμη γίνει ο παγκόσμιος χάρτης του μπάσκετ που γνωρίζουμε σήμερα. Ο Ντιρκ Νοβίτσκι κι ο Στιβ Νας έγιναν δύο από τα σημαντικότερα κομμάτια της ιστορίας του Ντάλας, ενώ ο Σαρούνας Μαρτσιουλιόνις αποτέλεσε έναν από τους Ευρωπαίους που άνοιξαν ακόμη περισσότερο τον δρόμο για παίκτες από άλλες μπασκετικές κουλτούρες. Ο Νέλσον καταλάβαινε ότι το ταλέντο δεν έχει διαβατήριο κι όσο το NBA γινόταν όλο και περισσότερο παγκόσμιο, αυτή η σκέψη αποδεικνυόταν όλο και πιο σωστή.
Η άλλη πλευρά του μυαλού του
Δεν ήταν όλες οι καινοτομίες του Νέλσον ιδιαίτερα όμορφες, για την ακρίβεια κάποιες ήταν απλώς… ενοχλητικές.
Το σκόπιμο φάουλ πάνω σε έναν κακό σουτέρ βολών δεν ξεκίνησε αποκλειστικά από εκείνον, όμως ο Νέλσον ήταν από τους ανθρώπους που το μετέτρεψαν σε πραγματικό στρατηγικό όπλο, ιδιαίτερα απέναντι σε παίκτες όπως ο Σακίλ Ο’ Νιλ και ο Ντένις Ρόντμαν.
Αργότερα η τακτική θα έμενε στην ιστορία ως «Hack-a-Shaq» και θα γινόταν σχεδόν αναπόσπαστο κομμάτι των playoffs κάθε φορά που μια ομάδα αντιμετώπιζε έναν ψηλό με προβληματικές βολές. Δεν ήταν όμορφο μπάσκετ, ωστόσο ήταν μπάσκετ που έψαχνε την αδυναμία κι αυτό ήταν ίσως το βασικό χαρακτηριστικό του Νέλσον: δεν είχε ιδιαίτερη διάθεση να ακολουθήσει το manual, όταν μπορούσε να βρει έναν τρόπο να το παρακάμψει.
Κι αν τελικά αυτό ήταν το μεγαλύτερο προσόν του;
Ο Ντον Νέλσον κέρδισε 1.335 παιχνίδια ως προπονητής, κατέκτησε τρεις φορές το βραβείο του Coach of the Year και βρίσκεται στο Hall of Fame, όμως δεν κατάφερε ποτέ να πάρει το πρωτάθλημα ως head coach.
Αν το μόνο κριτήριο είναι τα δαχτυλίδια, τότε η καριέρα του θα έχει πάντοτε έναν αστερίσκο, ωστόσο αν το κριτήριο είναι η επιρροή, τότε η συζήτηση αλλάζει εντελώς. Γιατί οι ιδέες του Νέλσον δεν σταμάτησαν όταν εκείνος αποχώρησε από τους πάγκους.
Πέρασαν από τον Πρέσι στον Πίπεν, από τον Πίπεν στον ΛεΜπρον Τζέιμς, από τον Νοβίτσκι στους σύγχρονους stretch ψηλούς και από το Run TMC στους Ουόριορς του Στεφ Κάρι, του Κλέι Τόμπσον και του Ντρέιμοντ Γκριν, σε ένα NBA όπου η θέση ενός παίκτη έχει πλέον πολύ μικρότερη σημασία από το τι μπορεί πραγματικά να κάνει.
Ο ίδιος ο Κάρι είχε συνεργαστεί με τον Νέλσον στη rookie σεζόν του στο Γκόλντεν Στέιτ κι είχε αναγνωρίσει τον ρόλο που έπαιξε στην παρουσία του στους Ουόριορς. Είναι ίσως συμβολικό ότι ένας από τους παίκτες που άλλαξαν περισσότερο το σύγχρονο NBA βρέθηκε, έστω για λίγο, κάτω από τον άνθρωπο που είχε περάσει ολόκληρη την καριέρα του προσπαθώντας να αλλάξει το παιχνίδι. Εκεί βρίσκεται η πραγματική κληρονομιά του Ντον Νέλσον.
Δεν χρειάζεται να τον αναζητήσεις στα βιβλία της ιστορίας, αρκεί να ανοίξεις την τηλεόραση οποιοδήποτε βράδυ. Να δεις έναν forward να κατεβάζει την μπάλα, έναν center να περιμένει στη γωνία για το τρίποντο, πέντε παίκτες να αλλάζουν θέσεις στην επίθεση και μια ομάδα να επιλέγει να μικρύνει το σχήμα της προκειμένου να αναγκάσει τον αντίπαλο να εγκαταλείψει το δικό του παιχνίδι.
Όλα αυτά δεν τα εφηύρε ο Ντον Νέλσον, αλλά ήταν από εκείνους που τα σκέφτηκαν πρώτοι, όταν ακόμη έμοιαζαν παράξενα. Ενδεχομένως, αυτή να είναι η μεγαλύτερη διαφορά ανάμεσα σε έναν καλό προπονητή και έναν πραγματικό πρωτοπόρο: ο πρώτος ξέρει πώς να παίξει το παιχνίδι καλύτερα από τους άλλους, ο δεύτερος καταλαβαίνει ότι κάποια στιγμή το παιχνίδι πρέπει να αλλάξει.
Ο Ντον Νέλσον ανήκε στη δεύτερη κατηγορία και γι’ αυτό, παρότι έφυγε από τη ζωή, θα συνεχίσει να υπάρχει κάθε φορά που το NBA αποφασίζει να παίξει λίγο διαφορετικά.